Sert çekirdekli meyve bahçelerinde virüs ve viroid kaynaklı hastalıklar verimi düşürür, kaliteyi bozar ve üretim maliyetini artırır. Belirtiler çoğu kez başka sorunlarla karışır; bu nedenle temiz fidan kullanımı, karantina kuralları ve güvenilir testlerle materyalin doğrulanması kritik önemdedir.
Bu yazımızda ACLSV, ApMV, Sharka/PPV, Erik Cücelik Virüsü, PNRSV, Şeftali Latent Mozaik Viroidi ve Avrupa Sert Çekirdekli Meyve Sarılığı fitoplazması gibi hastalıkların sert çekirdekli meyveler üzerindeki etkilerine, bulaşı yollarına ve mücadele yöntemlerine yer vereceğiz.
Bitki zararlıları, konukçu bitki ile birlikte evrimleşir. Özellikle virüsler gibi sıklıkla belirtisiz olan patojenler özel bir risk oluşturur. Bu riski yönetmek için, materyal yayılımında karantina gözetimi gerektiren zararlılardan arınmış olmasını sağlamak için etkili test (endeksleme) prosedürleri gerekir. Çok veya az zarara neden olabilen çok sayıda viral etmen vardır.
Elma Klorotik Yaprak Leke Virüsü
Elma Klorotik Yaprak Leke Virüsü (ACLSV), sert çekirdeklilerde büyümeyi ve verimi düşürür; sert çekirdekli meyvelerde (erik, kayısı, şeftali, badem) psödopoks ve erikte gövde kabuğu çatlaması gibi ciddi sorunlar oluşturur. Belirtiler yaprak, meyve ve gövdede ortaya çıkar ve şiddet, konukçu türü ile virüs ırkına göre değişir.
Kiraz ve vişnede tek başına ya da Prunus nekrotik ringspot virüsü (PNRSV) ile birlikte nekrotik, batık meyve lekeleri görülebilir; kayısıda greft uyumsuzluğu ve ağır meyve şekil bozuklukları (kayısı psödopoksu, meyve lekesi) sık rastlanır.
Doğal konukçular arasında başta sert çekirdekli türler olmak üzere kültüre alınmış Rosaceae; ayrıca ayva, elma ve armut yer alır. Virüs aşı ve özsu aşılamasıyla yayılır; tanı, otsu konaklara özsu aktarımıyla biyolojik olarak yapılır ve serolojik ile moleküler testlerle doğrulanır.
Elma Mozaik Virüsü
Irk ve çeşide bağlı olarak büyüme ile verimi düşürür. Erik, kayısı, şeftali ve badem yapraklarında ilkbahar-yaz başında açık yeşil-sarı bant, halka, meşe yaprağı deseni ve damar açılması görülür; sıcaklık artınca belirtiler silikleşir. Bazı bademlerde tomurcuk gelişimi durabilir. Konukçular arasında kayısı, kiraz, erik, şeftali ve elma ile çilek, huş, şerbetçiotu, at kestanesi, kızılcık bulunur; çok sayıda otsu tür mekanik inokülasyona duyarlıdır.
Bulaşma aşı ve mekanik yollarla olur; doğal vektör bilinmez, fındıkta tohumla taşınma bildirilmiştir. Tanı, GF305/‘Elberta’ şeftali gibi indikatör bitkiler ve Petunia/Chenopodium biyotestleriyle, ayrıca jel difüzyon ve ELISA ile yapılır (genç yaprak-taze sürgünde daha duyarlı). Mücadelede meristem kültürü ve 37°C’de 2–4 haftalık termoterapiyle virüssüz fidan üretimi önerilir.
Sharka Hastalığı
Avrupa’da erik, kayısı, şeftali ve anaçlarda en yıkıcı virüs kabul edilir. Belirtiler ilkbaharda yaprakta klorotik/nekrotik lekeler, bant ve halkalar; meyvede halka-leke, deformasyon ve pazarlanamama; kayısı ve bazı eriklerde çekirdekte soluk halkalar şeklinde görülür.
Şiddet; tür, çeşit, virüs ırkı, mevsim ve bölgeye bağlıdır. Doğal konukçular kayısı, erik, şeftali ve çoğu Prunus anacıdır; badem belirti göstermeden enfekte olabilir, yabani/süs Prunus türleri de etkilenir.
Yayılış Avrupa, Mısır, Suriye ve Türkiye’yi kapsar; Amerika’da ilk kayıt Şili’dir. Bulaşma aşıyla ve yaprak bitleriyle (kalıcı olmayan) olur; olgunlaşmamış kayısı tohumlarında antijen saptansa da tohumdan fideye geçiş bildirilmemiştir. Tanıda GF305 şeftali veya Prunus tomentosa’ya aşılama, ELISA (mono/poliklonal), PCR ve doku baskısı kullanılır; ağaç içinde düzensiz dağılım nedeniyle bir ağaçtan birden çok örnek alınmalıdır.
Mücadelede termoterapi ve meristem ucu kültürü ile (gerekirse mikroaşılama) virüssüz materyal üretilir.
Erik Cücelik Virüsü
Erik cücelik virüsü, sert çekirdekli meyve alanlarında yaygındır; özellikle kiraz ve vişnede sık görülür. Literatürde erik mozaik virüsü, Muir şeftalisi cüceliği ve şeftali bodurluğu gibi adlarla da anılır.
Belirtiler tür, virüs ırkı ve sıcaklığa göre değişir. Vişnede sakızlanma ve sarılık görülür; yapraklarda klorotik halkalı benekler oluşur. Kirazda klorotik leke ve halkalar, beneklenme, farklı düzeylerde nekroz ve saçma deliği gelişebilir. Raspberry ringspot virüsü (RRV) ile birlikte enfeksiyon “törpü yaprağı” bulgusunu ağırlaştırır; Prunus nekrotik ringspot virüsü (PNRSV) ile birlikte şiddetli cücelik ve sararma ortaya çıkar.
Prunus salicina ve melezleri, ‘Mazzard’ ve ‘Mahaleb’ anaçları ile bazı vişne, kayısı ve badem çeşitleri çoğu zaman belirti vermez; ancak bazı ırklar kayısıda yaprak sapı ve dallarda yoğun sakızlanmaya yol açabilir. Bazı kayısı çeşitleri ise doğal olarak duyarlı değildir.
Nekrotik Halkalı Leke Virüsü
PNRSV (Nekrotik Halkalı Leke Virüsü), ekonomik etkisi virüs ırkına, konukçu türüne ve çeşide bağlı olan, sert çekirdekli meyvelerde yaygın bir ajandır. Enfeksiyondan sonra 1–2 yıl süren “şok” evresinde ilkbaharda yapraklarda klorotik/nekrotik lekeler, halkalar, düzensiz çizgiler ve saçma deliği görünümü ortaya çıkar; bazı konukçularda geç uyanma, yaprak ve çiçek tomurcuğu ölümü ile sürgün gerilemesi görülür.
Bademde beyaz/sarı lekeler ve meşe yaprağı deseni, şeftalide kabuk nekrozu ile gövdede yarılma gelişebilir; kiraz ve vişnede belirtiler yineleyebilir. Bulaşma aşı ve mekanik inokülasyonla, ayrıca birçok Prunus’ta tohum ve polenle olur; doğal yayılma genelde yavaştır ancak şeftali ve vişnede yıllık oran yükselebilir.
Tanıda GF305 gibi indikatörler, ELISA ve PCR kullanılır. Mücadelede termoterapi, meristem ucu kültürü ve gerekirse mikroaşılama ile virüssüz materyal üretilir. Akut dönemden sonra enfeksiyon çoğu kez sessiz seyreder, nüksler de olabilir. Bazı Rosa türleri de konukçudur.
Şeftali Latent Mozaik Viroidi
Şeftali Latent Mozaik Viroidi dünya genelinde yaygın olarak görülen bir hastalıktır; beşinci yıldan sonra ağacın ekonomik ömrünü hızla kısaltır, bazı çeşitlerde meyve kalitesini düşürür. Yapraklarda mozaik çoğu kez siliktir de; tomurcuk açımı, çiçeklenme ve meyve olgunluğu 4–6 gün gecikebilir. Darbeli klorotik lekeler; kırık sutur izleriyle deforme, şişkin ve düzensiz meyveler; tomurcuk nekrozu, gövdede çukurlaşma ve hızlı yaşlanma görülebilir. Aynı viroidin Japonya’da şeftali sarı mozaiğine yol açtığı bildirilmiştir. Konukçular şeftali ve şeftali melezleridir. Yayılış Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika’da çok sayıda ülkede kayıtlıdır.
Bulaşma aşı ve kirli aletlerle mekanik olur; açık alanda yayılabilir; yaprakbitleriyle deneysel iletim raporlanmıştır. Polen, tohum ve akarlarla bulaşma gösterilmemiştir. Tanı serada GF305 parça aşısı ve şiddetli ırkla karşılaştırma ile; ayrıca PAGE, PCR ve hibridizasyonla yapılır. İn vitro sürgün ucu mikroaşılama bazı çeşitlerde başarılıdır.
Avrupa Sert Çekirdekli Meyve Sarılığı Fitoplazması
Avrupa Sert Çekirdekli Meyve Sarılığı fitoplazması, Avrupa’nın birçok üretim alanında kayısı klorotik yaprak kıvrılması ve Japon eriği leptonekrozu gibi hastalıklarla ciddi kayıplara yol açar; aynı etmen şeftali sarılığı ve geriye ölümü ile nektarin ve bademde de sorun yaratır.
Belirti şiddeti özellikle anacın duyarlılığına bağlıdır. Kayısıda damar arası sararma, küçük ve kırılgan yapraklar, eksen boyunca konik kıvrılma, tomurcuk bozulması/dökümü ve büyüme döneminin geçe sarkması görülür; floem nekrozu ani ya da yıllara yayılmış geriye ölüme neden olabilir.
Japon eriğinde küçük, silindirik kıvrılmış yapraklar başlangıçta hafif klorotik, sonra kahverengimsi kırmızı ve kırılgandır; mevsim dışı tomurcuk kırılması, geniş floem nekrozu ve dal/ağaç ölümü tipiktir, anaç çoğu kez canlı kalır.
Avrupa eriklerinde enfeksiyon çoğu kez gizlidir ancak P. marianna üzerine aşılı ağaçlarda benzer bulgular oluşur. Şeftali ve nektarinde sararma ya da kızarma, yaprak kıvrılması, erken yaprak dökümü, damar şişliği ve damarlarda mantar dokusu gelişimiyle birlikte canlılık ve verimde düşüş, yıllar içinde geriye ölüm izlenir. Bademde olgunlaşmadan dökülen, ağır kıvrılmış klorotik yapraklara ek olarak ağaç kuvvetinde azalma ve geriye ölüm artışı görülür.
