Sert çekirdekli meyvelerde görülen zararlılar ürünün verimini ve kalitesini olumsuz etkiler. Kırmızı örümcek, yaprak biti, kabuklubit, koşnil, dip kurdu, kiraz sineği ve şeftali güvesi gibi zararlılar zamanında fark edilip doğru yöntemlerle kontrol altına alınırsa kayıplar büyük ölçüde önlenebilir.
Bu yazımızda üreticiler için zararlıların tanınması, bahçede uygulanabilecek mücadele yöntemleri gibi sert çekirdekli meyve zararlıları hakkında detaylı bilgilere yer verdik.
Kırmızı Örümcekler
Kırmızı örümcekler sert çekirdekli meyve ağaçlarında yaygın görülen zararlılar olup erginleri kırmızı tonlarda olduğu için tür ayrımı zordur. Kışı kabuk altlarında ve toprağın 5-10 cm derinliğinde döllenmiş dişi olarak geçirir, mayıs ayından itibaren yaprakların alt yüzüne 100-200 yumurta bırakır ve yılda 9-10 döl verir. Yapraklarda kahverengi lekeler oluşturur, zarar ilerlediğinde yaprak tamamen kızarır, erken dökülür ve dallarda yoğun ağ oluşumu nedeniyle asılı kalır.
Kiraz, vişne, erik, kayısı, şeftali, nektarin ve badem gibi türlerde önemli kayıplara yol açar. Mücadelede doğal düşman olan avcı akarların korunması büyük önem taşır, geniş etkili ilaçların kullanılmadığı bahçelerde zararlılar baskı altında tutulabilir. Ancak popülasyon yoğunluğu eşik değeri aşarsa ilkbaharda ve yaz ortasında ruhsatlı spesifik akarisitlerle ilaçlama yapılmalıdır.
Yaprak Bitleri
Yaprak bitleri sert çekirdekli meyve ağaçlarında önemli zararlılar arasında yer alır ve türlerine göre açık yeşilden koyu kahverengiye kadar değişen renklere sahip olabilir, bazılarının üzerinde beyaz unumsu bir tabaka bulunur.
Kiraz ve vişnede Myzus cerasi, erik ve kayısıda Hyalopterus pruni, şeftali, nektarin ve bademde Myzus persicae ile Brachycaudus türleri öne çıkar. Zararlılar serin iklimlerde kışı sürgün ve gözlerde yumurta halinde geçirir, ilkbaharda yumurtalardan çıkan nimfler yaprak altlarında koloniler oluşturarak bitkinin özsuyunu emer ve yapraklarda ballı madde birikimiyle karaballık meydana gelir.
Bu durum yaprakların görevini yapmasını engellerken aynı zamanda birçok virüsün taşınmasına yol açar. Mücadelede yaz boyunca obur sürgünlerin budanması, doğal düşmanların korunması ve popülasyon yoğunluğu eşik değeri aştığında seçici afisitlerin kullanılması önerilir.
Kabuklu Bitler
Kabuklubitler, sert çekirdekli meyve ağaçlarında ciddi zarara yol açan önemli zararlılar arasında yer alır. Özellikle şeftali, badem ve nektarinde Dut koşnili (Pseudolacaspis pentagona) ve Şeftali virgülkabuklubiti (Nilotaspis halli) öne çıkar.
Bunun yanında Epidiaspis leperii, Quadraspidiotus perniciosus ve Lepidosaphes ulmi de zarar yapan türlerdir. Ergin dişiler yuvarlak veya virgül şeklindeki kabuklarının altında bulunur; vücutları limon sarısı tonlarda, kabukları ise beyazdan kahverengiye değişen renktedir. Kışı döllenmiş dişi ya da son nimf halinde geçirirler. İlkbaharda, nisan-mayıs aylarında dişiler 100-200 yumurta bırakır. Birkaç gün içinde çıkan nimfler sürgün, dal ve gövdeye yerleşerek özsuyu emer. Yoğun popülasyonlarda ağaçlarda kuruma ve hatta ölümler görülebilir.
Mücadelede yaprak dökümünden sonra bulaşık dallar kesilip imha edilmeli, gövde fırçalanarak kışlayan bireyler uzaklaştırılmalıdır. Doğal parazitoit ve avcıların korunması biyolojik denge için önemlidir. Ayrıca kışın yazlık yağ uygulamaları zararlıyı kontrol altına almakta çoğu zaman yeterlidir.
Koşniller
Koşniller, erik, şeftali, kayısı ve kiraz gibi sert çekirdekli meyve ağaçlarında önemli zararlılardır. Türleri arasında Sphaerolecanium prunastri, Parthenolecanium corni, Saissetia oleae ve Coccus hesperidum öne çıkar.
Dişilerin vücut rengi kirli beyazdan kahverengiye değişir, yuvarlak veya kubbemsi kabukları ise siyaha yakın renklere kadar farklılık gösterebilir. Genellikle kışı ikinci nimf döneminde dallar üzerinde geçirir, ilkbaharda beslenmeye başlar ve mayısta erginleşir. Ergin dişiler kısa sürede 2000’e yakın yumurta bırakabilir ve çoğunlukla yılda 1 döl verir.
Zararlılar, ana dal ve gövdede emgi yaparak doğrudan zarar verirken, salgıladıkları ballı maddeyle fumajine yol açarak fotosentezi engeller. Yoğun popülasyonda ağaçların kurumasına kadar giden kayıplar yaşanabilir. Mücadelede budama sırasında bulaşık dalların kesilip uzaklaştırılması, doğal düşmanların korunması ve kışlık yağ uygulaması önerilir. Yaz aylarında ise yumurtaların çoğu açıldığında ruhsatlı ilaç kullanılabilir.
Akçil Kımılı
Akçil kımılı, kayısıda önemli ekonomik kayıplara yol açan genel bir zararlıdır. Erginleri kırmızımsı ya da sarımsı kahverengi tonlardadır, yumurtaları açık yeşil renkte ve silindir biçimindedir. Nimfler farklı renklerde olabilir.
Zararlı kışı çiftleşmemiş ergin olarak kabuk altı gibi korunaklı yerlerde geçirir, nisan–mayıs aylarında aktif hale gelir. Bir ay kadar dal ve gövdede beslenen erginler çiftleştikten sonra dişiler ortalama 70 yumurtayı 14’lü gruplar halinde dallara ve yapraklara bırakır.
Yumurtalardan çıkan nimfler yaz boyunca yaprak, sürgün, dal ve meyvede özsuyu emerek zarar yapar. Emgi yerlerinde zamk akıntısı ve meyvelerde beyaz keçe benzeri lekeler oluşur. Özellikle kurutmalık kayısıda bu lekeler sertleşerek “Akçil” adı verilen kalite kaybına neden olur ve meyvenin pazar değerini düşürür.
Mücadelede çoğunlukla doğal düşmanlar yeterlidir. Ancak yoğun popülasyonlarda yumurta açılma döneminde ruhsatlı ilaçlarla kimyasal mücadele uygulanabilir.
Mayısböcekleri ve Haziranböcekleri
Mayısböcekleri ve Haziranböcekleri, sert çekirdekli meyve ağaçlarında kök zararlısı olarak bilinir. En yaygın türleri arasında adi mayısböceği (Melolontha melolontha), beyaz mayısböceği (M. albida) ve adi haziranböceği (Polyphylla fullo) yer alır. 35-45 mm boyundaki bu böcekler kahverengi tonlarında olup elytra üzerindeki beyaz desenlerle kolayca tanınır.
Larvaları toprak altında “C” şeklinde kıvrılmış halde bulunur ve ağaçların saçak köklerini kemirerek su ve besin alımını engeller. Özellikle fidanlarda kurumalara yol açar. Gelişimleri 2-3 yıl sürer, erginler mayıs-haziran döneminde ortaya çıkar.
Erginler ışığa gelir, gündüz yaprakla beslenir ancak esas zararı larvalar yapar. Mücadelede erginlerin ışık tuzaklarıyla toplanıp imha edilmesi etkili bir yöntemdir. Bahçe tesisinde sertifikalı fidan kullanılmalı, yanmış ahır gübresi tercih edilmeli ve gübre açıkta bırakılmamalıdır.
Kimyasal mücadele zordur, ancak yoğun bulaşık alanlarda nisan-mayıs aylarında ruhsatlı ilaçlarla toprak ilaçlaması yapılabilir.
Meyve Ağacı Dip Kurtları
Meyve ağacı dip kurtları, sert çekirdekli meyvelerde en tehlikeli zararlılardan biridir. Capnodis türleri başta olmak üzere erik, kiraz, kayısı, badem ve şeftali ağaçlarında görülür. Erginleri 15-30 mm boyunda, siyah renkte ve beyaz lekeli olup yaprak ve sürgünlerde beslenir. Asıl zararı 10 cm’ye kadar büyüyebilen larvalar yapar. Yumurtalarını kök boğazı çevresine bırakan dişilerden çıkan larvalar hızla köklere ulaşır, kambiyum tabakasını kemirir ve düzensiz galeriler açar.
Bu nedenle fidan ve genç ağaçlar aynı yıl içinde kuruyabilir, yoğun popülasyonda yetişkin ağaçlar da 1-2 yılda tamamen ölebilir. Zararlı 1-2 yılda bir döl verir. Mücadelede bahçelerin bakımlı olması, sulama ve gübrelemenin düzenli yapılması büyük önem taşır.
Yabancı otların temizliği, sabah erken saatlerde erginlerin toplanması ve kök boğazının fırçalanması etkili kültürel önlemlerdir. Haziran–ağustos döneminde yumurtlama sırasında kök boğazına ve gövdeye ruhsatlı ilaç uygulanarak zararlı kontrol altına alınabilir.
Yazıcı Böcekler
Sert çekirdekli meyve ağaçlarında zarar yapan yazıcı böcekler arasında kiraz yazıcıböceği (Scolytus rugulosus) ve badem yazıcıböceği (Scolytus amygdali) öne çıkar. Kiraz yazıcıböceği erginleri 2-3 mm boyunda, parlak siyah renkli ve silindirik yapılıdır. Kışı kabuk altında açtıkları galerilerde larva döneminde geçirir, ilkbaharda pupa olur ve nisan sonunda ergin çıkışı başlar.
Dişiler 2-3 cm uzunluğunda galerilere 20-80 yumurta bırakır. Larvalar 10-20 cm uzunluğunda eğri galeriler açarak beslenir ve temmuzda ilk, eylülde ikinci döl ortaya çıkar. Yılda 1-3 döl verir.
Özellikle bakımsız ve zayıf düşmüş ağaçlarda yoğun zarar yapar, fidan ve genç ağaçlarda kurumalara neden olabilir. Polifag bir zararlı olup kiraz, kayısı, şeftali, erik, elma ve armut gibi birçok meyvede görülür.
Mücadelede bahçelerin bakımlı tutulması, budama artıklarının tuzak dal olarak kullanılması ve talaş akıntısı görülen dalların yakılması önemlidir. Kültürel önlemler en etkili yöntemdir, kimyasal mücadele ise sınırlı başarı sağlar.
Şeftali Güvesi/Şeftali Filiz Güvesi
Şeftali güvesi (şeftali filiz güvesi), şeftali ve nektarinde sürgün kurumalarına, kayısıda ise meyve zararıyla büyük kayıplara yol açar. Erginleri koyu grimsi boz renkte, kanatlarında kurşuni lekeler bulunur. Yumurtaları sarı renkten kahverengiye döner, larvalar siyah başlı ve kırmızımsı halkalıdır.
Kışı genç dallarda, kabuk çatlaklarında kokon içinde larva döneminde geçirir. İlkbaharda tomurcuklarda beslenmeye başlar, sürgün uçlarından girerek galeriler açar. Bir larva birçok sürgün ve tomurcuğa zarar verebilir. Gelişimini tamamladıktan sonra pupa olur, kısa sürede yeni erginler çıkar ve dişiler yumurtalarını sürgün, dal, yaprak ve meyveye bırakır.
Mücadelede mayıs-ağustos arasında bulaşık sürgünler kesilip imha edilmeli, obur sürgünler temizlenmeli, dökülen kurtlu meyveler toplanmalıdır. Feromon tuzaklarıyla ergin çıkışı takip edilerek kimyasal mücadele doğru zamanda yapılır. Ayrıca biyoteknik yöntemlerden şaşırtma tekniği de başarıyla uygulanmaktadır.
Kiraz Sineği
Kiraz sineği erginleri 3-4 mm boyunda, siyah renkli bir zararlıdır. Şeffaf kanatlarında lacivert-siyah bantlar bulunur, thoraksı parlak siyah ve ucundaki sarı scutellum ile kolayca tanınır. Kışı toprakta pupa halinde geçirir ve ilkbaharda sıcaklık 15 °C üzerine çıktığında ergin çıkışları başlar. Çiçek polenleriyle beslendikten sonra dişiler, sarı olum dönemindeki meyvelerin kabuğu altına yumurta bırakır ve feromonla işaretleyerek diğer dişileri engeller.
Bir dişi 50-100 meyveye yumurta bırakır. Yumurtalar 5-10 günde açılır, larvalar 15-30 gün meyvede beslenir ve toprağa inerek pupa olur. Yılda 1 döl verir. Orta ve geççi çeşitlerde zararı yüksektir, toleransı sıfırdır. Mücadelede erkenci çeşitlerin tercih edilmesi, toprak işlenmesi, bulaşık meyvelerin toplanıp imhası önemlidir. Yabani kiraz ve vişne gibi konukçular bahçede bulundurulmamalıdır. Popülasyon düşükse sarı yapışkan tuzak ve amonyak kapsülleriyle kitlesel yakalama yapılabilir. Feromon tuzakları da etkili yöntemlerdendir.
Ben düşmesi döneminde ilk ergin görülünce ruhsatlı ilaçlarla kimyasal mücadele yapılmalı, gerekirse iki hafta sonra tekrarlanmalıdır. Kısmi yem dal ilaçlaması da üreticiler için bir diğer seçenektir.
Kanadı Noktalı Sirkesineği
Kanadı noktalı sirkesineği (D. suzukii) erkeklerin kanadındaki siyah nokta ve ön bacak taraklarıyla, dişilerin ise diğer Drosophila türlerinden ayrılan testere benzeri ovipozitörüyle tanınır. Yumurtalar şeffaftır, tabanında iki flament bulunur; flamentler meyvenin dışında kalır. Larva beyazdır, 3 dönem geçirip pupa olur; pupalar kırmızımsı kahverengidir ve uçlarında iki sapçık taşır.
Kışı ergin halinde korunaklı yerlerde geçirir; ılıman bölgelerde yıl boyu aktiftir. 10-30 C ve nispi nemin %60 üstü gelişme için elverişlidir. İlkbaharda 10 C’de uçuş başlar; dişiler olgunlaşan meyveye tek tek yumurta bırakır.
Bir dişi ömründe ortalama 350 yumurta bırakır, ergin 20-30 gün yaşar. Yumurta 12-72 saatte açılır; larvalar 3-7 günde gelişip meyvede ya da toprakta pupa olur; 7-14 günde ergin çıkar ve döl 10-24 günde tamamlanır. Yılda 7-15 döl verebilir. Tolerans sıfırdır; larva meyveyi çürütür, sekonder enfeksiyonlar artar. Çilek, ahududu, böğürtlen, üzüm ve kiraz başta olmak üzere çok sayıda konukçusu vardır.
Mücadelede erken hasat, artık meyvenin toplanıp imhası, elma sirkeli tuzakların erken asılması, haftalık kontrol ve ilk yakalamada ruhsatlı ilaçlama esastır.
Erik Testereli Arısı
Erik testereliarısı siyah renkte, kanat damarları açık sarımsı kahverenginde ve 3-4 mm boylarında olan bir arıcıktır. Larvalar krem beyaz renkte ve yalancı tırtıl tipindedir. Kışı toprağın 5-20 cm derinliğinde larva döneminde geçirirler. İlkbahar başlarında pupa dönemine geçen bireylerden eriklerde çiçek tomurcuklarının oluşum döneminde erginler çıkar. Erginler bir süre çiçeklerde polenlerle beslendikten sonra, yumurtalarını yine çiçeklerin çanak yaprakları altında açtıkları bir delikten içeriye bırakırlar.
Her meyveye bir adet olmak üzere bir dişi yaklaşık olarak 70 adet yumurta koyar. Yumurtalardan 10-14 gün sonra larvalar çıkar ve doğruca çiçeklere yönelerek önce çiçek tablasında, sonra ise bezelye büyüklüğüne gelmiş çağla durumundaki erik meyvelerini delerek iç kısımlarını yerler. Larvalar bu şekilde çiçek de dâhil 7-8 meyvede beslendikten sonra gelişmesini tamamlayarak toprağa inerler. Erik testereliarısının zarar yaptığı bahçelerde mücadele yapılmazsa ürünün tamamı kaybedilir ve bu bahçelerde yoğun bir leş kokusu hissedilir.
Mücadelesi; Bu zararlının sorun olduğu bahçelerde kışa girmeden önce yapılacak olan bir toprak işlemesi, popülasyonlarını önemli ölçüde düşürmektedir. Zararlıya karşı en uygun ilaçlama zamanı yumurtaların tamamının açıldığı ve kısmen çiçek tablalarında zararlı larvalarının görüldüğü zamandır.
Bu amaçla çiçeklerde yapılan sayımlarda %10 oranında bulaşma tespit edildiğinde çiçek dökümü tam beklenilmeden ilk ilaçlama ve gerek duyulursa 15 gün sonra da ikinci bir uygulama yapılmalıdır. Zararlıya karşı ruhsat almış ve Bal arılarına toksisitesi olmayan ilaçlar tercih edilmelidir.
Badem İç Kurdu
Badem içkurdu erginlerinin vücutları simsiyah renkte olup, dış görünümleri ile kanatlı karıncalara benzerler. Yumurtalar beyaz renkte, oval yapıda olup iki küçük uzantıya sahiptir.
Larvalar krem renginde ve bacaksız, pupalar serbest tipte olup başlangıçta beyaz, ergin çıkışına yakın ise simsiyah renkte olurlar. Kışı badem çekirdeğinin içerisinde olgun larva döneminde geçiren zararlı, ilkbahar başlarında ortam sıcaklığına ve bitkinin fenolojik durumuna göre pupa dönemine geçerler.
Pupadan 3-7 hafta içerisinde ilk ergin çıkışları yerine göre değişmekle birlikte nisan ortası ile haziran başları arasında ve esas itibarı ile meyveler henüz çağla döneminde iken gerçekleşmektedir. İlk ergin çıkışını takiben genel olarak 10. ve 14. günler de en yüksek ergin çıkışları görülmektedir.
Dişiler meyvenin çekirdek kabuğu sertleşmeden her bir çekirdek içerisine bir adet olmak üzere toplam 70 adet meyveye yumurta bırakırlar. Bu yumurtalardan 3-4 hafta sonra larvalar çıkar ve doğrudan meyvenin çekirdeği ile beslenirler. Çekirdeğin iç kısmı, sadece çekirdek kabuğu kalacak şekilde tamamen yerler. Zarar görmüş meyveler siyah bir renk alır ve mumyalaşarak ağaç üzerinde asılı kalır, kış ayları süresince de kolaylıkla dökülmezler.
Bu tip meyveler ilkbahar başlarında kontrol edildiğinde kabuk üzerinde 2 mm çapında ergin çıkış delikleri rahatlıkla görülebilir. Kozmopolit bir tür olup badem yetiştirilen her yerde yaygındırlar ve özellikle iç badem yetiştiriciliğinde bademin ana zararlısıdır. Badem içkurdu, bademe özel bir zararlıdır ve yılda bir döl verirler.
Mücadelesi; Erkenci bademlerin orta ve geççilere göre hemen hemen hiç kurtlanmadığı bilinmektedir. Bu nedenle yeni bahçe tesis ederken zararlıya dayanıklı erkenci çeşitler tercih edilmelidir. Ayrıca zararlının sorun olduğu bahçelerde özellikle meyve hasadından sonra dalında kalan inatçı meyveler ile yere dökülenler ilkbahar başlarında toplanarak imha edilmelidir. Bu yöntem çoğu zaman tek başına etkili olabilmektedir.
Diğer taraftan ilaçlı mücadeleye karar vermede; İlkbaharda badem ağaçları üzerinden toplanan kurtlu meyvelerin bir kısmı imha edilmeyip bahçe içerisinde erginlerin dışarı çıkamayacağı tel kafeslere konulur ve böylece günlük yapılan kontrollerle ilk ergin çıkışı belirlenir. İlk ergin çıkışına göre zararlıya karşı ruhsatlı ilaçlarla birinci ilaçlama hemen yapılır, meyve kabuğunun sertleşme durumuna ve çeşit farklılığına göre de ikinci ya da üçüncü ilaçlamalara karar verilir.
Badem Yaprak Arısı
Ergin koyu kahverenginde ve üzeri lekelidir. Yumurta yeşilimsi larvalar ise gri renklidir ve geliştikçe üzerlerinde siyahımsı noktalar meydana gelir. Olgunlaşan larvanın boyu 50 mm’dir. Sadece bademlerde beslenen Badem yaprak arısı, kışı toprakta bir kokon içerisinde, olgunlaşmış larva döneminde geçirir. Kışın sonunda pupa dönemine geçerler ve bu pupalardan erginler ilkbahar başlarında, badem ağaçlarında yapraklar henüz yeni yeni görülmeye başladığında çıkarlar.
Erginler çıkıştan bir süre sonra çiftleşir ve yumurtalarını yaprakların üst epidermisinin hemen altına koyarlar. Bu yumurtalardan yaklaşık bir hafta sonra çıkan larvalar bulundukları yaprakları yemeye başlarlar. Larvalar bir ay süreyle yapraklarda oburca beslendikten sonra olgun larva döneminde kışlamak üzere toprağın 3-4 cm içerisine girerler. Yılda 1 döl verirler.
Mücadelesi; Sonbahar aylarında toprak işlemesi yapılarak kışlamaya geçen olgun larvaların bir kısmının ölmeleri sağlanabilir. Çoğu zaman popülasyonu ekonomik zarar eşiğinin üzerine çıkamaz, ancak popülasyon yoğunluğu yüksek ve ilaçlama zorunluluğu doğuyorsa bu zararlıya karşı ruhsatlı bir ilaç ile uygulama önerilir.
